Malo je poznato da se u Beogradu, daleko od svemirskih centara u Hjustonu i Kejp Kanaveralu, čuvaju delovi sa Meseca. Sitni fragmenti Mesečevog tla stigli su u nekadašnju Jugoslaviju kao poklon američkog predsednika Ričarda Niksona Josipu Brozu Titu, nakon prvog spuštanja čoveka na Zemljin prirodni satelit.
Uz njih je stigla i zastava SFRJ koja je prešla put od Zemlje do Meseca i nazad. Još neobičnije je to što Tito nije dobio samo jedan takav poklon - u njegovoj kolekciji završili su uzorci prikupljeni tokom dve različite američke svemirske misije.
Ova gotovo zaboravljena priča svedoči o vremenu u kojem je socijalistička Jugoslavija uspevala da održava poseban položaj između dva suprotstavljena hladnoratovska bloka.
Astronauti "Apola 11" posetili Beograd
Nil Armstrong i Baz Oldrin zakoračili su na površinu Meseca u julu 1969. godine, dok ih je Majkl Kolins čekao u lunarnoj orbiti. Posle povratka na Zemlju, trojica astronauta postala su globalne zvezde i simbol jednog od najvećih tehnoloških dostignuća u istoriji.
Američka administracija ubrzo ih je poslala na veliku turneju dobre volje, nazvanu "Giantstep", tokom koje su obišli 24 grada u 22 države na četiri kontinenta.
Na spisku se našao i Beograd. Armstrong, Oldrin i Kolins boravili su u glavnom gradu Jugoslavije od 18. do 20. oktobra 1969. godine. Jugoslavija je bila jedina komunistička država uključena u njihovu svetsku turneju.
Fotografije koje čuva NASA pokazuju veliku masu okupljenu na beogradskom aerodromu kako bi dočekala posadu "Apola 11". U vreme duboke podele između Sjedinjenih Američkih Država i Sovjetskog Saveza, dolazak američkih astronauta u jednu socijalističku zemlju imao je značaj koji je prevazilazio nauku i istraživanje svemira.
Na današnji dan 1969. - U Beograd doputovali kosomnauti - članovi posade Apola 11 - Nil Armstrong, Edvin Oldrin i Majkl Kolins, koji su 21. jula 1969. godine sleteli na Mesec. pic.twitter.com/5CybgYvQUo
— RobertRobi (@Robertdreco) 18. октобар 2020.
Tito ih odlikovao i darovao zlatnim tabakerama
Tokom boravka u Jugoslaviji astronaute je primio i Josip Broz Tito. Njihov susret nije ostao samo na protokolarnom rukovanju i fotografisanju.
Prema podacima koje je objavilo "Vreme", Tito je članove posade odlikovao Ordenom jugoslovenske zvezde sa lentom. Poklonio im je i tri zlatne tabakere sa posvetama.
Zanimljiv detalj predstavlja tvrdnja da su se tabakere neznatno razlikovale po težini - navodno upravo onoliko koliko su se razlikovala tri uzorka Mesečevog tla koja su astronauti doneli na Zemlju.
Visok rang odlikovanja nije prošao nezapaženo ni u Vašingtonu. U memorandumu namenjenom Henriju Kisindžeru zabeleženo je da su američki astronauti u Jugoslaviji dobili značajnija odlikovanja od pojedinih sovjetskih kosmonauta, što je shvaćeno kao gest koji zahteva posebnu zahvalnost američke strane.
Zastava Jugoslavije putovala do Meseca
Nekoliko meseci nakon posete astronauta, 24. aprila 1970. godine, Titu je uručen neobičan poklon predsednika Ričarda Niksona.
U ukrasnom okviru nalazili su se sitni fragmenti Mesečeve površine i zastava SFRJ koja je nošena u misiji "Apolo 11". Na pratećoj pločici bilo je naznačeno da je poklon namenjen narodu Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije.
To nije bila samo protokolarna uspomena. Predmet je predstavljao spoj naučnog dostignuća i pažljivo osmišljene američke diplomatije. U jeku Hladnog rata, svemirski program nije služio samo istraživanju već i pokazivanju tehnološke, političke i društvene moći.
Jugoslavija je, sa druge strane, zahvaljujući raskidu sa Staljinom i kasnijoj politici nesvrstanosti, zauzimala jedinstveno mesto između Istoka i Zapada. Upravo zato činjenica da je bila jedina komunistička država koju je posetila posada "Apola 11" nije bila slučajnost.
Još jedan komad sa Meseca stigao 1973. godine
Prvi uzorak nije bio i poslednji. Ričard Nikson je 1973. godine Titu poslao još jedan sličan poklon, ovoga puta povezan sa misijom "Apolo 17".
Ta misija, izvedena u decembru 1972. godine, bila je poslednja u okviru programa "Apolo" tokom koje su ljudi hodali po površini Meseca. U poklonu su se ponovo nalazili fragmenti Mesečevog tla i zastava SFRJ koja je putovala sa astronautima.
Tako je Jugoslavija dobila uzorke sa prve i poslednje misije programa "Apolo" tokom kojih su ljudi hodali po Mesecu.
Gde se danas čuvaju delovi Meseca?
Pokloni američkog predsednika danas se nalaze u zbirci Muzeja Jugoslavije u Beogradu. Uzorak povezan sa misijom "Apolo 11" deo je stalne postavke i smatra se jednim od najatraktivnijih predmeta u muzejskoj kolekciji.
Iako su u pitanju veoma sitni fragmenti, njihova vrednost nije samo materijalna ili naučna. Oni predstavljaju trag vremena u kojem je Jugoslavija, uprkos tome što je bila socijalistička država, održavala bliske kontakte sa Sjedinjenim Američkim Državama i imala vidljivo mesto u svetskoj diplomatiji.
Zastava zemlje koja više ne postoji putovala je do Meseca, vratila se na Zemlju i završila u Beogradu. Više od pola veka kasnije, ona ostaje jedan od najneobičnijih dokaza položaja koji je Jugoslavija imala tokom Hladnog rata.
Autor: Iva Besarabić
