Otkriće iz sela Kamenica, smeštenog na obroncima planine Rudnik između Kragujevca i Gornjeg Milanovca, pruža izuzetan uvid u srednjovekovnu istoriju Srbije. Arheološka istraživanja tima Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kragujevac donela su na svetlo dana jedinstvenu kamenu nadgrobnu ploču iz 14. veka, čiji natpisi i simbolika već privlače veliku pažnju naučne i šire javnosti.
Istraživanja na području Kamenice trajala su sa prekidima od 2012. do 2015. godine pod rukovodstvom Marije Kaličanin-Krstić, uz podršku Ministarstva kulture i informisanja RS i preduzeća Flores. Tokom tog perioda obuhvaćena su tri lokaliteta: Jovanje, nekropola u centru sela i lokalitet Crkvina.
- Arheološki lokalitet Crkvine se uzdiže pored izvora Dikovan, 3 km uzvodno od centra Kamenice. Na ovom prostoru su u oktobru 2012. godine započela arheološka istraživanja, a zatim su uz prekide nastavljena 2013. i 2014. godine. Crkva otkrivena na lokalitetu je u obliku trikonhosa, spoljnih dimenzija 10,60 × 10,60 m, zidana u jednoj fazi. Na osnovu načina gradnje, oblika osnove, otkrivenih grobova i pokretnog arheološkog materijala otkrivenog u njoj i oko nje datovana u 15. vek - objašnjava Marija Kaličanin-Krstić, viši konzervator istraživač i arheolog.
Svi dosadašnji nalazi potvrdili su da je tokom srednjeg i poznog srednjeg veka život u ovom delu rudničkog kraja bio izuzetno živ i dinamičan.
Sudbina spomenika i njegova sekundarna upotreba
Ključni trenutak dogodio se 2017. godine tokom radova na izgradnji potpornog zida severno od ostataka srednjovekovne crkve, kada je pronađen masivan nadgrobni spomenik od vulkanskog kamena, težak oko 350 kilograma i dimenzija 1,60 × 0,50 metara.
- Na strani suprotnoj od natpisa spomenik je u velikoj meri oštećen klesanjem. U središnjem delu spomenik je probušen otvorima sa međusobnim rastojanjem od 0,83 m. Na osnovu oblika oštećenja, rupa probijenih kroz njega i arheoloških ostataka ulaza u crkvu, konstantovano je da je spomenik sekundarno upotrebljen kao nadvratnik prilikom izgradnje crkve - rekao je Nenad Karamijalković, direktor Zavoda, konzervator istraživač i etnolog-antropolog koji je objavio rad o nadgrobniku.
Na osnovu natpisa i istorijskog konteksta, spomenik je primarno datovan u period između 1365. i 1371. godine.
Četiri sloja teksta i viteški simboli
Ono što ovaj spomenik čini jedinstvenim jeste podatak da sadrži čak četiri različita teksta nastala u različitim vremenskim razdobljima, uz bogatu likovnu i simboličku dekoraciju.
- Bočne strane su npr. ukrašene prikazom velikog mača sa jedne, odnosno druge vrste mača ili nekog sličnog oružja sa druge strane (ova strana bila je u značajnoj meri oštećena). Pomenuti motivi svedoče da je pokojnik bio istaknuti ratnik, možda čak i vitez ili vojskovođa. Poleđina spomenika ukrašena je uklesanim krstastim ornamentom sa velikim centralnim krstom malteško-templarskog tipa i interesantnim manjim bočnim krstovima koji se razvijaju iz njega. Levo od centralnog krsta uklesana je zvezda (moguća simbolika uz krst je svakako Vitlejemska zvezda), a iznad njega manji krst i cik-cak linija sa kratkim tekstom – postavi kamen, amin - kaže Nenad.
Ovaj kratak zapis na pozadini donosi svedočanstvo o kasnijim prekretnicama u životu spomenika:
- Po obliku slova ovaj tekst je dodat tokom 15. veka, a pisala ga je ista ruka koja je urezala tekst na prednjoj strani spomenika, na njegovom suženom piramidalnom vrhu. Ovaj kratak tekst na pozadini se verovatno odnosi na podizanje, tačnije uspravljanje spomenika nakon vraćanja njegove prvobitne namene (obeležavanje grobnog mesta prezvitera Stipana), odnosno nakon rušenja crkve u kojoj je bio ugrađen.
Preostali natpisi svedoče o dubokom tragu koji je pokojnik ostavio u svojoj zajednici, ali i o pokušajima da se grob zaštiti.
- Sem glavnog (centralnog) teksta, ostala dva natpisa na spomeniku imaju svoju posebnu istoriju, koju sažeto možemo predstaviti na sledeći način. Bočni natpis je uklesan par decenija od smrti pokojnika, budući da slova jasno odgovaraju kraju 14. i početku 15. veka, kada se za njim još vidno žalilo. Transkripcijom na savremeni srpski jezik tekst glasi – i za njim su svi ridali, amin. Ovaj natpis potvrđuje veliki značaj pokojnika za lokalnu zajednicu, koja za njim tuguje i nakon više decenija - objašnjava Karamijalković i dodaje:
- S druge strane, na gornjem delu ploče naknadno je uklesan drugi natpis, u neko drugo vreme, ali ne mnogo kasnije (svakako tokom 15. veka), koji je, izgleda, teološke sadržine. Pre njegovog uklesivanja spomenik je nasilno i namerno oštećen, pa je usledilo dodavanje, plitko urezanim slovima, skoro kao grebanjem, teksta kletve kao mera zaštite od mogućih budućih skrnavljenja – Pisa Pribko za pamet, da je prokleta ta ruka koja ovaj kamen potre - dalje ističe Karamijalković.
Istorijska i jezička dragocenost
Glavni natpis, uklesan duboko i ujednačeno u 15 redova, počinje rajskim vratima i arhanđeoskim krstom. Njegov istorijski značaj je višestruk. Pre svega, reč je o jedinom do sada poznatom pisanom spomeniku na kome se zajedno pominju imena cara Uroša Nemanjića i kneza Lazara Hrebeljanovića.
Pored istorijske vrednosti, spomenik donosi i izuzetno zanimljive jezičke odlike, među kojima se izdvaja upotreba ikavice (reči Stipan, bilig).
- Sledeći značajan razlog je činjenica da se na natpisu nadgrobnog spomenika pojavljuje i ikavica (Stipan, bilig), što ukazuje na nekoliko mogućnosti. Jedna je da je autor teksta, pop Mitko, došao iz južnih (primorskih) srpskih oblasti, gde se ikavica javlja u 14. veku, šireći se iz susednih hrvatskih krajeva. Druga grupa istraživača, pak, veruje da je reč o retkom primeru našeg starijeg glagoljsko-ćiriličnog pravopisa u poslednjim godinama države Nemanjića, zanimljivom zbog svojih jezičkih odlika, među kojima se nalaze i ikavizmi. Dok pojedini stručnjaci smatraju da se radi o rudničkom melting potu (homogenizaciji heterogenog društva). Budući da je Rudnik, uz Novo Brdo, kao jedno od rudarskih središta Srbije dugo bio stećište ljudi iz raznih krajeva Balkana, ali i čitave Evrope, pa se u njegovom podnožju moglo naići na razne oblike jezičkih pozajmica i varijacija.
Svedočanstvo o burnim vremenima
Natpis spominje pogibiju prezvitera i ratnika Stipana (svetovno Dragoslava Vasiljevića), što otvara pitanje bitke u kojoj je izgubio život. Jedna od najzanimljivijih teza povezuje njegovu stradanje sa sukobom srpske vlastele na Kosovu 1369. godine, o kome je pisao dubrovački istoričar Mavro Orbin.
- Bilo kako bilo, teza o pomenutoj bici, a posebno o učestvovanju i stradanju u njoj Dragoslava Vasiljevića, tj. prezvitera Stipana/Stefana iz rudničke Kamenice, do novih saznanja i otkrića ostaje upravo to – teza o kojoj valja promišljati i ukrstiti mišljenja - zaključuje Karamijalković.
Sa dolaskom Osmanlija, crkva — u narodnom sećanju
zapamćena kao manastir Kastun i zadužbina velikog čelnika Radiča Postupovića — srušena je, a spomenik je pao u zaborav sve do nedavnog otkrića.
Povratak u Kamenicu
Nakon završetka restauracije i konzervacije, ovaj jedinstveni spomenik neće završiti u muzejskim depou, već će se vratiti tamo gde je i ponikao.
- S obzirom na značaj koji prostor Kamenice ima u arheološkim okvirima, uzimajući u obzir broj arheoloških lokaliteta i entuzijazam stanovnika, odlučeno je da je najbolje mesto za prezentaciju otkrivenog spomenika upravo selo u kojem je otkriven. Kameni nadgrobni spomenik će biti dostupan meštanima i posetiocima ljubiteljima nasleđa - najavila je Marija Kaličanin-Krstić.
Autor: D.B.
